ضرورت-انسجام-میان-مسلمانان-از-دیدگاه-قرآن
اوضاع متشتت مسلمانان از یک سو و همدست شدن دنیای غرب علیه اسلام از سوی دیگر، ایجاب می کند که برای درمان درد پراکندگی پیروان اسلام، به قرآن رو آورد؛ از این رو، اتحاد که «انسجام و یگانگی همه مسلمانان در انتخاب شیوه واحد، برای نیل به اهداف واحد در برابر دشمنان» را معنا می دهد، از نظر قرآن امر ضروری به شمار می آید و اختلاف جز سستی و از دست رفتن عظمت مسلمانان را به ارمغان نمی آورد.

پایگاه اطلاع رسانی طایفه شاهوزهی

ضرورت-انسجام-میان-مسلمانان-از-دیدگاه-قرآن

 

چکیده

اوضاع متشتت مسلمانان از یک سو و همدست شدن دنیای غرب علیه اسلام از سوی دیگر، ایجاب می کند که برای درمان درد پراکندگی پیروان اسلام، به قرآن رو آورد؛ از این رو، اتحاد که «انسجام و یگانگی همه مسلمانان در انتخاب شیوه واحد، برای نیل به اهداف واحد در برابر دشمنان» را معنا می دهد، از نظر قرآن امر ضروری به شمار می آید و اختلاف جز سستی و از دست رفتن عظمت مسلمانان را به ارمغان نمی آورد.

 

واژه های کلیدی: قرآن، اتحاد، وحدت، انسجام، اختلاف، مسلمانان، مذهب.

 

مقدمه

امروزه انسجام و یکپارچگی میان مسلمانان نه تنها از ضروری ترین مسائل روز به شمار می آید، بلکه ادامه حیات آنان به این امر مهم بستگی پیدا کرده است. امروز حساسیت به اوج رسیده دنیای غرب به مسلمانان از یک سو و عدم احساس مسئولیت مسلمانان نسبت به همدیگر از دیگر سو، و نیز فتنه افکنی و قتل عامهای کینه توزانه دسته جمعی و تهاجم مرگبار با سلاحهای پیشرفته و مدرن و سکوت مجامع بین المللی،[1] همدلی و همسویی جهان اسلام را ضروری تر می سازد و همواره این پیام را می دهد که هم اکنون حیات و عزت مسلمانان درگرو وحدت است.

 

به راستی، آیا مسلمانان از خود پرسیده اند که با قطع نظر از نابسامانیهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و... تحمیلی بر مسلمانان، چرا این همه نا آرامیها و لشکرکشیها و قتل عامهای بی رحمانه در کشورهای اسلامی اتفاق می افتد و حوادثی از این دست با کدام معیار قابل توجیه و با چه منطقی سازگار است؟! نه تنها کشورهای به ظاهر متمدن و حامی حقوق بشر! چاره ای نمی اندیشند، که آنها به نحوی با عاملان چنین فجایعی همدست اند و دستشان را با خون هزاران انسان بی گناه آلوده اند.[2]

 

چرا؟ راه چاره چیست؟ تا به کی کشورهای اسلامی محل تاخت و تاز و میدان آزمایشهای سلاحهای کشتار جمعی کشورهای زورگو و قدرت پرست باشند؟ تا چه زمانی انسان مسلمان با دیدن صحنه های دردناک و به خون خفتن هم کیشان خود و ضجه زدن زنان فرزند مرده و بچه های مادر از دست داده، غصه دار باشند؟! و تا چه موقعی منتظر باشیم که زور مداران، با ربودن سرمایه های ملت مسلمان برای گرفتن جانمان، بمبهای اتم و موشکهای قاره پیما بسازند و با گرفتن جانمان بر آرمانهایمان نیز فایق آیند! چرا و تا به کی؟

 

با توجه به هماهنگی و وحدتِ نظر جهان غرب لااقل در برابر جهان اسلام، به نظر می رسد چاره ای جز پناه بردن به «وحدت کلمه» و «کلمه واحده» باقی نمانده است و هر چاره اندیشی که زیر بنای آن «وحدت مسلمانان» را از نظر دور داشته باشد و «ید واحده» که همان دست خداوند است، در رأس امور نباشد، قطعاً محکوم به شکست خواهد بود و سرانجام ناموفقی خواهد داشت.

 

اتحاد و همبستگی میان مسلمانان از جنبه های مختلف قابل بررسی و ارزیابی است، ولی این نوشته بر آن است که دیدگاه «قرآن» را در این زمینه جویا شود و نقش این کتاب آسمانی را بررسی نماید.

 

1. مفهوم اتحاد و واژه شناسی

برای پیشگیری از برداشتهای غلط و نادرست و احیاناً غرض مدارانه از واژه وحدت، اتحاد و اختلاف و...، ایجاب می کند که تصویری کلی از مفهوم این واژه ها ارائه گردد تا هم انتظار خواننده گرانقدر برآورده گردد و هم از سرگردانی و دور شدن از هدف اجتناب شود.

 

واژه وحدت، از ریشه «وحد» و «یحد»، «حدة» و «واحداً» گرفته شده و معنای تنها بودن و تنهایی را می رساند.[3] به گفته راغب «وحدت» از «واحد» گرفته شده و واحد در حقیقت شیء است که به طور قطعی جزء ندارد، سپس بر هر چیزی اطلاق شده و توصیف به وحدت می گردد،[4] و در کاربردهای فارسی نیز یگانگی، یگانه شدن و تنهایی را معنا می دهد.[5]

 

اتحاد، مفهوم یکی شدن دو چیز یا چند چیز را می رساند.[6] یگانگی داشتن، یگانگی کردن، یکرنگی، یکدلی و یک جهتی در مفهوم اتحاد نهفته است.[7] واژه متحد به معنای یکی شده، پیوسته و متفق است.[8]

 

اما اتحاد و وحدت بر اساس آموزه های قرآن کریم چه مفهومی را می رساند؟ باید گفت: عین واژه «اتحاد» و«وحدت» که روابط اجتماعی انسانها و یا خصوص مسلمانان را گوشزد نماید، در قرآن نیامده است، ولی همین معنا در قالب الفاظ دیگر رساتر و گویاتر بیان گردیده است، به گونه ای که با یک نگاه عمیق به این کتاب آسمانی و واژگان قرآن، افق جدیدی در این وادی فرا روی هر محققی گشوده می شود. قرآن کریم کتاب فرهنگ نامه و یا لغت نامه نیست، بلکه کتاب هدایت بشر به سوی سعادت است. از این رو، در این کتاب آسمانی عناوین کلی چون اسلام و مسلمانان در برابر کفر، مسلمان و مسلمانان در برابر یهود و نصاری،[9] مسلمانان در مقابل فرقه های باطل دیگر،[10] مسلمانان در برابر شقاق ،[11] مسلمانان در مقابل اهل کتاب،[12] مسلمانان در برابر فرعونیان،[13] مسلمانان در مقابل کفار معذب،[14] مسلمانان در برابر شرک به خدا،[15] ایمان و اسلام در برابر اعراب[16] و مسلمانان در برابر مجرمان،[17] به کار رفته است.

 

کاربرد واژه های «مؤمنین» و «مؤمنون» در مقابل «کافرون» و «کافرین»،[18] و همچنین کاربرد ایمان در برابر کفر،[19] نیز در قرآن فراوان به چشم می خورد که بی تردید ناظر به واحد بودن و وحدت اسلامی است[20] و مسلمانان را مجموعه ای متحد و همسو و همرنگ در برابر مجموعه های پراکنده و متشتت دیگر قرار می دهد.

 

اما واژه دیگری که در قرآن هم بر جمعیت اسلامی و هم بر ادیان دیگر، اطلاق شده است و به نظر می رسد مفهوم و ملاک وحدت را بیش از هر عنوان دیگر در بردارد، واژه «امت» است که در چند جای قرآن کریم آمده است.[21] برای کلمه امت چند معنا ارائه گردیده است، از جمله:

 

یک: امت به معنای جماعتی است که دارای هدفی مشترک باشند و لازمه آن اجتماعی زندگی کردن است.[22]

 

دو: اصل واژه امت از مادّه «امّ، یئومّ» گرفته شده که به معنای قصد است و نه بر هر جماعت، بلکه بر جماعتی اطلاق می شود که افراد آن دارای یک هدف و یک مقصد باشند و این مقصد واحد رابطه واحدی میان افراد ایجاد کند. به همین جهت توانسته اند این کلمه را بر یک فرد هم اطلاق کنند.[23]

 

سه: امت در اصل از مادّه «اَم» به معنای هر چیزی است که اشیاء دیگری به آن ضمیمه گردد. به همین جهت، امت به جماعتی گفته می شود که جنبه وحدتی در میان آنان باشد؛ وحدت از نظر زمان یا مکان و یا از نظر هدف و مرام؛ بنابراین به اشخاص متفرق و پراکنده امت گفته نمی شود.[24]

 

چهار: کلمه امت، از ریشه « اَمَمَ» در لغت به معنای اقتدا و پیروی و آهنگ، پیشوایی و رهبری آمده است و در قرآن به معنای جماعتی از مردم است که دارای یک راه و روش، یک هدف و یک رهبرند و از یک مرام و مکتب پیروی می کنند.[25]

 

بنابراین، با توجه به این عناوین کلی در قرآن کریم و همچنین با در نظر گرفتن مفهوم امت، وحدت و اتحاد مسلمانان عبارت خواهد بود از: ارتباط و انسجام و یگانگی همه مسلمانان در انتخاب شیوه و روش واحد برای حفظ و نیل به اهداف اساسی دینی، اجتماعی و سیاسی واحد در برابر دشمنان مشترک.

 

2. مقصود از وحدت

اما منظور از وحدت میان مسلمانان چیست؟ گستره آن تا چه افقی را فرا می گیرد؟ آیا از دیدگاه قرآن حتی اختلافات جزئی و سلیقه ای هم مذموم است یا خیر؟ شاید برخی تصور کنند که مقصود از وحدت و اتحاد مسلمانان این است که پیروان دین اسلام در هیچ موردی نباید دوگانگی و اختلاف داشته باشند و از عقیده گرفته تا عمل و از عبادات تا معاملات، در اصول و فروع و همه امور زندگی، آداب، رسوم، طرز فکر و شیوه های معاشرت و... باید وحدت داشته باشند؛ یا همه مسلمانان زیر لوایی واحد در آیند و به قانون واحد و سیاست یگانه، تن در دهند و از یک سیاست و یک رژیم سیاسی و اقتصادی پیروی نمایند. طبیعی است که این تصور خام، نه جامه عمل خواهد پوشید و نه ممکن و معقول است؛ زیرا وحدتی بدین معنا بر خلاف سنت الهی و فطرت انسانی و طبیعت بشر است.[26]

 

شهید مطهری(ره) با طرح این پرسش که «مقصود از وحدت چیست؟» می گوید:

 

بدیهی است که منظور علمای روشنفکر اسلامی از وحدت اسلامی، حصر مذاهب در یک مذهب و یا اخذ مشترکات مذاهب و طرد مفترقات آنها که نه معقول و نه منطقی است و نه مطلوب و عملی، نیست؛ منظور دانشمندان، متشکل شدن مسلمانان است در یک صف در برابر دشمنان مشترکشان.[27]

 

خداوند در آیه 103 سوره آل عمران می فرماید:

 

(ای مسلمانان) دسته جمعی به ریسمان خدا چنگ بزنید و اختلاف و تفرقه را کنار بگذارید، و نعمت خدایی را که میان شما الفت برقرار کرد، در حالی که دشمن همدیگر بودید، به یاد بیاورید.[28]

 

همچنین در آیه 60 سوره انفال می فرماید:

 

هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها (دشمنان) آماده سازید، و (همچنین) اسبهای ورزیده، (برای میدان نبرد) تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید.[29]

 

همچنین در آیه 46 سوره انفال، هشدار می دهد: «و دستور خدا و رسولش را اطاعت نمایید، و نزاع و کشمکش نکنید، که سست شوید و قدرت (شوکت) شما از میان برود.»[30] این آیات به خوبی منظور از وحدت میان مسلمانان را روشن می کند. مسلمانان با وجود اختلافات سلیقه ای و طبیعی و اختلاف در امور جزئی و فرعی، باید در برابر دشمنان بالفعل و بالقوه خود، در جهت حفظ و دفاع از دین و دسترس به اهداف اساسی و اصولی در ابعاد گوناگون، همسو و همفکر و هم مرام باشند و با تمام توان و برنامه های منسجم و همسو، از دین و دست آوردهای آن دفاع نمایند. طبیعی است که این معنا هم با سرشت و فطرت متفاوت انسانها سازگار است و هم اختلافات درون دینی را در امور جزئی و فرعی ، معقول می سازد.

 

گویا همین هدف بسیار عالی و حیاتی را قرآن در یک جمله با زیباترین شکل و کوتاه ترین الفاظ گوشزد کرده است: «محمد فرستاده خداست؛ و کسانی که با اویند در برابر کفار سرسخت و شدید و در میان خود مهربان اند.»[31]

 

دو صفت متضاد «شدت» و «رحمت»، بلندترین و جاودانه ترین پیام همبستگی و همسویی مسلمانان را همراه با گذشت و اغماض درون خودی، قاطعیت وکوتاه نیامدن از اهداف کلی و اصولی دین و آرمانهای اسلامی، در برابر دشمنان دین که سر ستیز و سازش ناپذیری دارند، با رساترین صدا اعلام می کند.

 

3. ماهیت اختلاف و تاریخچه آن

از آنجا که اتحاد، اتفاق و وحدت در مقابل مخالفت، اختلاف و تفرقه به کار رفته است، لازم است نخست به مفهوم اختلاف و سپس به تاریخچه آن اشاره گردد:

 

اختلاف، مخالف اتفاق،[32] به این معناست که یکی برخلاف جهت دیگری برود. اصل اختلاف، از اختلاف مسیر اخذ شده، همانند اینکه می گوییم: مسیر و راه ما متفاوت است؛ او به راهی می رود و من به راهی دیگر. سپس همین معنا از باب مشابهت، در اختلاف مذاهب به کار رفته است، یعنی هر مذهب خلاف جهت دیگری را بر می گزیند.[33] به عبارت دیگر، اختلاف و مخالفت به این مفهوم است که هر کسی راهی و شیوه ای را برخلاف رفتار و شیوه دیگری، در حالات و گفتارش برگزیند.[34]

 

البته بر اساس دیدگاه علامه، کلمه «خَلف» در مقابل «اَمام» یا« قدام» به معنای پشت سر است. این معنای اصلی این مادّه است و در سایر مشتقاتی که از این ریشه منشعب شده نیز این معنا نهفته است. وقتی گفته می شود: «اخلف وعده»؛ وعده خود را خلف کرد، معنایش این است که وعده خود را پشت سر انداخت، یا وقتی گفته می شود: «فلان خالف فلاناً او تخالفا»؛ فلانی با فلان کس مخالفت کرد و یا با یکدیگر مخالفت کردند، معنایش این است که در عقیده و یا عمل از هم جدا شدند، گویا هر یک دیگری را پشت سرانداخت. معنای «تخلّف عن امره» نیز این است که امر او را پشت سر انداخت و به آن عمل نکرد. «اختلف القوم فی کذا» یعنی قوم یکدیگر را پشت سر انداختند. این معنای «اختلاف» در مقابل «اتفاق» است.[35]

 

همچنین با مراجعه به قرآن کریم، آیاتی به چشم می خورد که همین مفهوم را یادآور می شود. از جمله آیه 65 سوره زخرف اختلافات امت حضرت عیسی(ع) را درباره او این گونه تصویر می کند: «گروهها و حزبهای مختلف از بین امت عیسی(ع) در مورد وی اختلاف کردند: بعضی به وی کفر ورزیدند و عیبش گفتند، و جمعی دیگر به وی ایمان آوردند و درباره اش غلو کرد ند و جمعی راه میانه واعتدال را رفتند.»[36]

 

1ـ3: پیشینه اختلاف

اینکه پیشینه اختلافات و عدم همسویی بشر، و به ویژه میان مسلمانان، به کجا بر می گردد و از چه نقطه ای آغاز گردیده است، فرصت پژوهش طولانی تری را می طلبد، ولی در اینجا به دو نکته اساسی اشاره می شود:

 

اول: پیشینه بشر

 

با نگاه موشکافانه به آیات قرآن درباره اینکه انسانهای ما قبل تاریخ چه طرز تفکری داشته اند و چگونه می اندیشیده اند و آیا با همدیگر همسویی و انسجام داشته اند و یا اختلاف، نکاتی به دست می آید. به نظر می آید آیه213 از سوره بقره به روشنی پرده از روی این حقیقت بر می دارد و به طور واضح اعلام می کند که انسانهای ابتدایی، با قطع نظر از اختلاف سلیقه، به لحاظ سادگی در چگونگی زندگی و عدم پیچیدگی در اندیشه و آرمانها، نوعی اتحاد و اتفاق داشته اند، گرچه این همبستگی به تبع فکر و اندیشه آنان، بسیار پیش پا افتاده و ساده بوده است. ولی به همان مقیاس که سطح فکری آنان رشد می کند و رو به جلو می رود، به همان اندازه این همسویی رو به افول می گذارد، چنان که آیه شریفه می فرماید:

 

مردم (در آغاز) یک دسته بودند (و تضادی در میان آنها وجود نداشت، به تدریج جوامع و طبقات پدید آمد و اختلافات و تضادها در میان آنها پیدا شد)؛ (در این حال) خداوند پیامبران را برانگیخت؛ تا مردم را بشارت و بیم دهند و کتاب آسمانی، که به سوی حق دعوت می کرد، با آنها نازل نمود، تا در میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کنند.[37]

 

مفسر گرانقدر، مرحوم علامه طباطبایی(ره)، همین برداشت را از آیه شریفه دارد و آن را با این اعتبار عقلی موافق می سازد:

 

هرچه به عقب بر می گرد یم، به رموز کمتری از زند گی بر می خوریم، و نوع بشر را می بینیم که به اسرار کمتری از طبیعت پی برده است، تا آنجا که می بینیم نوع بشر چیزی از اسرار طبیعت را نمی داند، تو گویی تنها بدیهیات را فهمیده اند و به اندکی از نظریات فکری که وسایل بقا را به ساده ترین وجه تأمین می نموده، دسترس داشته اند.[38]

 

البته این نکته را نباید از نظر دور داشت که این مفسر گرانمایه، در جای دیگری از اثر گران سنگش، این قاعده کلی را استنباط و ابراز می دارد:

 

مدنیت و اجتماعی بودن انسان فطری و بالطبع نیست (در مقابل دیدگاه مشهور که می گوید اجتماعی بودن انسان فطری است) بلکه اجتماعی بودن بشر و اینکه باید در کنار هم زندگی کنند، ضرورت ثانوی و ناچاری است و دستاورد قریحه و غریزه استخدام گری هر فرد نسبت به فرد دیگر است.[39]

 

صاحب تفسیر المنار نیز شبیه همین دیدگاه را در این زمینه ابراز می دارد.[40] متفاوت بودن طبیعت انسانها از نظر شکل ظاهری، رنگ، سلیقه، استعداد و... که نشانه های تجلی قدرت خداوند است،[41] خود زمینه اختلافات و تضادهای وسیع تری را فراهم می کرد. برخورد و تلاقی منافع مادی بر اثر توسعه بهره وری از طبیعت، مقام، غریزه شهرت یابی در سایه گسترش دانش، روابط گروهی و فردی به خاطر توسعه جمعیت و نفوس آدمی، آداب و محیط و...، هر کدام در ایجاد اختلافات نقش اساسی داشت. این امر زندگی بشر را تهدید می کرد و نظام اجتماعی و گروهی را مختل می ساخت. به گفته برخی از مفسران، این اختلافات امری ضروری و وقوعش در میان جامعه بشری امری حتمی بوده است.[42]

 

2ـ3: تشریع دین

اینجا بود که خداوند از درِ لطف بی پایان و حکمت حکیمانه اش، بعثت انبیا و ارسال کتابهای آسمانی را راه درمان امراض بشر، از جمله درمان اختلافات این موجود، قرار داد و نسخه بلند و جاودانه ای، بر اساس علم نامحدودش به ابعاد مختلف بشر، پیچید که انسان همواره داروی درمانش را از آن بخواهد.[43]

 

بنابراین، نخستین اختلافات که درحوزه باورها و رفتار و منافع انسان در تاریخ بشر رخ می دهد، به مساعدت تفاوتهای ذاتی و طبیعی آشکار و یا نهفته در انسان، شکل می گیرد که خود، باعث تشریع دین و ارسال قوانین الهی می گردد و نخستین رفع اختلاف هم به وسیله دین و آموزه های دینی صورت گرفته است.[44]

 

دومین اختلافی که در عرصه زندگی انسانها به وقوع می پیوندد، اختلاف و ناهمگونی در خود «دین» است. دینی که مایه رفع اختلافات بود و می بایست همچنان نقش خود را بالنده تر ایفا کند، به تدریج در خود آن اختلاف ایجاد شد. این نوع اختلافات که در مقیاس وسیع ابراز وجود می کرد، چیزی نبود که طبیعت کلی بشر آن را بر روابط انسانها تحمیل کرده باشد، بلکه ناشی از انحراف، لجاجت، طغیانگری و حسادتهای خود حاملان دین بوده است.[45] قرآن کریم در چندین آیه به این معنا تصریح می کند: «...تنها گروهی از کسانی که کتاب را دریافت داشته بودند و نشانه های روشن به آنها رسیده بود، به خاطر انحراف از حق و ستمگری در آن (دین) اختلاف کردند.»[46]

 

قرآن در آیه 14سوره شوری به صراحت این معنا را خاطر نشان می سازد:

 

دینی که برای نوح و ابراهیم و موسی و عیسی، تشریع کردیم، برای تو تشریع کردیم و دستور دادیم که آن را به پا دارید و در آن اختلاف نکید، ولی گروهی که عالم بدان بودند، از در حسادت و طغیان آتش اختلافات را شعله ورکردند.[47]

 

مرحوم طباطبایی(ره) اختلاف اندازان را حاملان دین و گردانندگان کلیسا و کسانی می داند که به کتاب خدا علم داشتند، اما به سبب حسادتی که به یکدیگر می ورزیدند و تنها به انگیزه سرکشی و ظلم، اختلاف ایجاد کردند.[48]

 

مرحوم طبرسی، اختلاف اندازان در دین را به قوم یهود مثال می زند که آنان با اینکه اوصاف آخرین پیامبر خدا را می دانستند، آن را کتمان کردند.[49]

 

تفسیر نمونه سیر تحول زندگی و فکری انسانها را با بهره گیری از آیه 213 سوره بقره، در چند مرحله؛ یعنی وحدت ابتدایی، شکل گیری اجتماع، بروز اختلافات و تشریع دین، هشدار انبیا، تمسک به تعلیمات پیامبران، چهره تازه از اختلافات ناشی از ستمگری و بغی، شکل گیری مؤمنان و کافران فهرست می کند.[50]

 

دوم: اختلافات مسلمانان

 

با ظهور مکتب نجاتبخش اسلام و آخرین دین خدا، در سرزمین آشفته و بحران زده ای که سالهای طولانی در آتش اختلافات ناشی از پیش پا افتاده ترین مسائل می سوخت، یکباره آلام و دردهای بی درمان مردمان آن سرزمین تسکین یافت و شعله های جنگ و نسل کشی فروکش کرد. جزیرة العرب که مهد خشونت و بی رحمی بود و بلند آوازه ترین بتهای جهالت و خدایان خرافات را در خود داشت، مبدل به کانون الفت و مهربانی و پایگاه خدا باوری گردید. انسانهایی که روزگاری تشنه خون همدیگر بودند و سایه برادرشان را با تیرهای کینه و حسادت نشانه می گرفتند، به جایی رسیدند که الگوی ایثار و از خود گذشتگی در راه دین خدا و نماد همبستگی پیروان آن قرارگرفتند. علی(ع)، سلمان، اباذر، مقداد، بلال، سمیه و... جز همین افراد بودند.

 

جنگها و کشمکشهای یکصد و چهل ساله[51] میان دو قبیله «اوس» و «خزرج»، نمونه بسیار روشن و آشکاری است که در سایه دین اسلام، خاموش گردید و کینه ها و عداوتهای این سالهای طولانی جای خود را به برادری و صمیمیت بخشید؛ به گونه ای که قرآن کریم این صمیمیت و برادری و حلاوت میان آن دو قبیله را به عنوان «نعمت» بزرگ به رخ مسلمانان می کشد[52] و هشدار می دهد که این نعمت را از یاد نبردند و مدیون آن باشند.

 

بنابراین، در سایه تعالیم دین اسلام و با رهنمودهای مهربانانه پیامبر گرانقدر اسلام، میان طوایف و قبایلی که رو به دین می آوردند و خود را مطیع فرمان خدا و رسولش قرار می دادند، اتحاد و همبستگی عمیق ایجاد شد. تا زمانی که رسول الله(ص) در قید حیات بود و مسلمانان از وجود با برکت او نفع می بردند، اختلافاتی که باعث نگرانی و هراس می گردید، در میان مسلمانان وجود نداشت؛ زیرا آنان در هر موردی که دچار اختلاف می گشتند، به رسول خدا(ص) مراجعه می کردند و حضرت اختلافات را طبیبانه برطرف می کردند.[53]

 

اما با کمال تأسف و سوگمندانه، همزمان با غروب غم انگیز آن حضرت، بار دیگر اختلافاتی که به سان آتش زیر خاکستر، سر در نقاب برده بود و هنوز ریشه های آن از عمق جاهلیت آب می خورد، شعله کشید و فضای صمیمیت مسلمانان واقعی را آلوده کرد؛ گرچه به گفته نویسنده کتاب ادب الاختلاف فی الاسلام این اختلاف مؤدبانه بوده است. اکنون به نمونه هایی از آن اختلافات اشاره می شود:

 

1. اختلاف در فرمان رسول خدا(ص)

اندکی قبل از وفات رسول خدا(ص)، در حالی که او هنوز رمق حیات داشت و قلب مبارکش برای آینده اسلام می تپید، از اختلاف بر سر جانشینی خود که امتش را تهدید می کرد، به شدت هراس داشت. از این رو، برای جلوگیری از اختلافات و استقرار جانشین مورد نظرش در فضای خلوت، فرمان حرکت سپاهی به فرماندهی «اسامة بن زید» را به سوی مرزهای اسلام و روم صادر فرمود، ولی اختلاف شدیدی در اجرای فرمان رسول الله(ص) پدید آمد؛ آن هم به این بهانه واهی و با رنگ و بوی جاهلی که چرا با وجود سالخوردگانی چون ابابکر، عمر، عثمان و... در میان صحابه، جوان هفده ـ هجده ساله به فرماندهی سپاه برگزیده شود! این اختلاف و سرپیچی از دستور رسول خدا(ص) خشم آن حضرت را با بدن تب دار فراهم آورد، زیرا پیامبر خدا(ص) فرمان حضور همه مسلمانان به جز عده ای خاص چون علی(ع) را داده بود ونیز با اینکه در بستر بیماری افتاده بود، همواره قضیه عزیمت سپاه را پیگیری می کرد. اما این آرزوی رسول الله(ص) جامه عمل نپوشید و وقتی آن حضرت شنید که هنوز سپاه از مدینه خارج نشده، با حال بیماری و با سر برهنه به مسجد آمد و مردم را سخت سرزنش نمود و در جواب بهانه جویی آنان، اسامة بن زید را همچون پدر او «زید»، شایسته، شجاع و لایق فرماندهی دانست![54] و عذر و بهانه مخالفان را قطع کرد و میان خود و خدایش از یک سو، و مردم و پیروانش از دیگر سو، هیچ عذری را باقی نگذاشت.

 

2. اختلاف دراصل وفات رسول الله(ص)

نویسنده کتاب ادب الاختلاف فی الاسلام چندین اختلاف را بعد از رسول خدا(ص) نام می برد و نخستین اختلاف میان مسلمانان را تحت عنوان «اختلافهم فی وفاته(ص)» می آورد. او می گوید:

 

اولین اختلاف میان پیروان اسلام، اختلاف در اصل[55] وفات حضرت بود که توسط سید ما عمربن الخطاب مطرح شد و او شمشیر به دست، اصرار داشت که رسول الله(ص) از دنیا نرفته است تا اینکه ابابکر آمد و این آیه شریفه را قرائت کرد: «محمد فقط فرستاده خداست و پیش از او فرستادگان دیگری نیز بودند، آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به عقب بر می گردید؟»[56] آن گاه شمشیر از دست عمر به زمین افتاد![57]

 

3. اختلاف در مورد دفن رسول الله(ص)

اختلاف دیگری که به عقیده نویسنده کتاب یاد شده، پس از رحلت پیامبر عظیم الشأن اسلام، در میان مسلمانان در گرفت، اختلاف درباره محل دفن بدن مطهر رسول خدا(ص) بود. برخی گفتند: باید حضرت را در مسجدش به خاک بسپاریم، ولی برخی دیگر اصرار داشتند که محل دفن کنار اصحاب و در قبرستان عمومی باشد. اما ابوبکر گفت: من از رسول خدا(ص) شنیدم که می گفت: هیچ پیامبری را خدا قبض روح نمی کند مگر اینکه در همان محلی که از دنیا رفته است، به خاک سپرده می شود؛ لذا فرشی را که رسول خدا روی آن از دنیا رفته بود، کنار زدند و قبر حضرت را آماده کردند و بدن آن حضرت را به خاک سپردند![58]

 

4. اختلاف درجانشینی رسول الله(ص)

ماندگارترین اختلاف میان مسلمانان، اختلاف در مورد جانشینی پیامبر اکرم(ص) بود. به گفته آن نویسنده، در اینکه جانشین حضرت چه کسی باشد، از مهاجرین باشد یا از انصار، یک نفر آن را به عهده بگیرد یا گروهی، اختلاف شد. البته اوصاف و ویژگیهای خلیفه پیامبر نیز مورد اختلاف بود که آیا باید عین صفات و خصوصیات رسول الله(ص) را داشته باشد یا کمتر از آن هم کفایت می کند.[59] این اختلافات سبب شد که میان شیعه و سنی در مسائل فقهی و کلامی هم اختلاف ایجاد گردد![60]

 

البته برخی بر این باورند که نخستین اختلاف و شکاف میان مسلمانان بعد از وفات رسول خدا(ص)، درباره «امامت و رهبری» بوده است. به نقل از ابوالحسن اشعری آورد ه اند:

 

در زمان خلافت ابابکر تا عثمان هیچ اختلافی وجود نداشت و اولین اختلاف میان پیروان اسلام درباره خلافت بود.[61]

 

شهرستانی نیز در کتاب خود همین عقیده را ابراز می دارد و می آورد: این بزرگ ترین اختلاف و شکاف میان مسلمانان بود که سرچشمه اختلافات دیگر در طول زمانهای پس از آن گردید.[62]

 

این نزاع و شکاف، گرچه پس از وفات رسول خدا(ص) صورت گرفت و در عقاید مشترک میان آنان در عهد رسول الله(ص) نبود و همگان راجع به عقاید مشترک، همچنان مسلمان بودند، ولی در عین حال باعث جلوگیری از تحقق و آرمان دوران رسالت گردید.[63]

 

صاحب المنار، با چشم پوشی از آنچه پس از وفات رسول خدا(ص) رخ داده است، نخستین اختلافات میان مسلمانان را، اختلاف میان علی(ع) و معاویة بن ابی سفیان می داند و گروه دوم یعنی معاویه را « فرقه باغیه» می خواند و پس از آن، جنگ خوارج و شیعه را اختلاف بعدی و جنگ میان مصریون و وهابیون را آخرین اختلافات، بر می شمارد.[64]

 

به هر حال، آنچه در تاریخ اسلام به وضوح قابل تأیید است و هیچ تردیدی در آن نیست، این است که در آغاز، در سایه تعلیمات قرآن و تدبیرهای معمار این دین، اتحاد و همبستگی بی مانندی میان مسلمانان ایجاد شد و صمیمیت و اخوتی مثال زدنی نه تنها میان مسلمانان که میان غیر مسلمانان تحت سیطره اسلام نیز شکل گرفت، ولی دیری نپایید که با غروب دردناک آخرین فرستاده خدا، در همان لحظات نخست، نطفه اختلافات به شکل و قیافه جدید، منعقد گردید و همچنان در عرصه های گوناگون زایش یافت! اما درباره اینکه حق با کدام طرف بود و کدام طرف بر دین نوپای اسلام جفا روا داشت، باید گفت: اولاً بررسی و بحث آن، در شرایط کنونی هیچ دردی ازمسلمانان را دوا نمی کند؛ ثانیاً از آنجا که این سطور همبستگی و وحدت مسلمانان را هدف همت خود قرار داده است، ظرفیت آن بحث را ندارد؛ هرچند طرفداران هرگروه در جای خود اعتقادات خویش را به اثبات رسانده اند.

 

4. قرآن و ضرورت وحدت

در اهمیت و ضرورت اتحاد و همدلی در میان مسلمانان از دیدگاه قرآن، هیچ تردیدی وجود ندارد و قاطعانه می توان گفت که یکی از مسائل اجتماعی، که قرآن بیش از هرچیز دیگر بر آن تأکید دارد، وحدت میان پیروان آن است. قرآن این مهم را در قالب آیات متعدد و شکلهای گوناگون، مورد توجه ویژه قرار داده است و نه تنها همسویی و همرنگی مسلمانان را برای نیل به اهداف بلند اسلام دانسته، که آن را یکی از اساسی ترین و اصلی ترین آرمانهای خود برشمرده است. از یک سو، هدف از آفرینش بشر، رسیدن به کمال و فضایل انسانی در سایه پرستش معبود یگانه است،[65] و طبیعی است که این هدف فقط هنگامی در دسترس است که انسان به صورت اجتماعی زندگی نماید و از دیگر سو، دستیابی به اهداف اساسی و رسیدن به منافع مشروع و دفاع از آن و بهره گیری از نعمتهای الهی، جز در سایه وحدت مسلمانان، امکان پذیر نخواهد بود.[66] هر کدام از این اهداف به نحوی در آیات کلام الله مجید، منعکس شده است و نه تنها شایسته، بلکه ضروری است که مسلمانان به دامن قرآن پناه ببرند و درمان مشکلات، به ویژه درمان اختلافاتشان را از قرآن بخواهند.[67]

 

از این رو، در این بخش به ذکر سرفصلها و نمونه هایی از این دسته آیات بسنده می شود و جزئیات آن به عهده خوانندگان ارجمند واگذار می گردد:

 

1ـ4. هدف واحد در سایه پرستش خدایی یگانه

 

قرآن کریم دست کم در دو آیه از آیات الهی، به صراحت تمام اعلام می دارد که نوع انسان خدایی یکتا و هدف واحد دارد: «(این پیامبران بزرگ و پیروانشان) امت واحدی بودند (و پیرو یک هدف)؛ و من پروردگار (یگانه) شما، پس از (مخالفت فرمان) من بپرهیزید. پس مرا پرستش کنید.»[68]

 

واژه «امت» ، که دست کم دو بار در قرآن کریم ذکر شده، به معنای «جماعتی است که مقصد و هدف واحد آنها را جمع کرده باشد.»[69] به گفته مرحوم علامه طباطبایی(ره)، بر اساس سیاق آیه، خطاب در آیه عمومی است و تمام افراد مکلف بشر را فرا می گیرد و مراد از آن در اینجا نوع انسان است که به خودی خود وحدتی دارد و همه انسانها در آن نوع واحدند . برخی نیز همین مفهوم را امت اسلام دانسته اند که همه انبیای الهی در آن اتفاق نظر دارند.[70]

 

هر کدام از این دو احتمال که درست باشد، هدف و آرمان واحد، در سایه پرستش خدا محقق می شود و طبیعی است که نیل به هدف واحد، بدون اتحاد و همبستگی محال و یا بسیار دشوار خواهد بود.

 

2ـ4. تهدید به عواقب اختلاف

 

یکی از روشهای هدایت قرآن کریم این است که پیروانش را به عواقب و پیامدهای معصیت، تهدید می نماید و از این طریق انگیزه ایجاد می کند. قرآن در مورد اهمیت اتحاد مسلمانان نیز در آیه 105 از سوره آل عمران، خطاب به مسلمانان هشدار می دهد که بر اثر اختلاف و تفرقه میان خود، به سرنوشت امتهای قبلی همچون یهود و نصاری مبتلا نشوید که عذاب عظیم در انتظارتان خواهد بود: «مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند (آن هم) پس از آنکه نشانه های روشن (پروردگار) به آنان رسید، و آنها عذاب عظیمی دارند.»[71] مقصود از «الذین» یهود و نصاری هستند و آیه بر حرمت اختلاف دلالت می کند.[72]

 

برخی از مفسران می گوید: بعید نیست جمله «من بعد ما جاء هم البیّنات» متعلق به جمله « واختلفوا» باشد که در این صورت منظور از «اختلاف» تفرقه از حیث اعتقاد و مراد از «تفرقه» اختلاف و تشتت از حیث بدنهاست. اگر تفرقه را جلوتر از اختلاف ذکر فرمود، برای این است که تفرقه و جدایی بدنها ازیکدیگر، مقدمه جدایی عقاید است؛ چون اگر یک قوم به هم نزدیک و مجتمع و مربوط باشند، عقایدشان به یکدیگر متصل می گردد و در آخر از راه تماس و تأثیر ، متحد می شوند و اختلاف عقیدتی در میانشان رخنه نمی کند. برعکس، وقتی افراد از یکدیگر پراکنده و بریده شدند، همین اختلاف و جدایی بدنها باعث اختلاف مشربها و مسلکها می شود و به تدریج هرچند نفری دارای افکار و آرایی مستقل و جدا از افکار و آرای دیگران می شوند و تفرقه و جدایی باطنی هم پیدا می کنند و شق عصای وحدتشان می گردد.[73]

 

بنابراین، آیه شریفه هشدار می دهد که اولاً شما باید وحدت و همسویی داشته باشید و آن را در هر شرایطی حفظ کنید؛ ثانیاً مانند قوم یهود و نصاری دچار تشتت و پراکندگی نشوید و ثالثاً در صورتی که به این هشدار توجه نکنید، بدانید که سرنوشت بد و دردناکی در انتظار شماست!

 

3ـ4. چنگ زدن به ریسمان خدا

 

آیه دیگر که به طور جدی ضرورت اتحاد و همبستگی، میان مسلمانان را مطرح می کند، آیه103 از سوره آل عمران است که می فرماید: «و همگی به ریسمان خدا (اسلام و قرآن و هرگونه وسیله وحدت) چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود به یاد آورید که چگونه دشمن همدیگر بودید و او میان دلهای شما الفت ایجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شدید.»[74]

 

واژه «حبل»، در اصل به معنای وسیله ای است که انسان توسط آن به مقصد و حاجت خود برسد، مانند ریسمانی که انسان با چنگ زدن به او خود را از تهِ چاهی و مانند آن نجات دهد.[75]

 

در این آیه شریفه چند نکته اساسی زیر در جهت انسجام بخشی مسلمانان ذکر شده است:

 

یک: جمله «واعتصموا بحبل الله...» تمثیل،[76] یا استعاره تمثیلیه است؛ زیرا حالت و موقعیت مسلمانان در تمسک آنان به کتاب الله و یا در متحد بودنشان و هم پشت و یار بودنشان نسبت به یکدیگر، تشبیه شده است به حالت چنگ زدن کسی از مکان بلند، به ریسمان محکمی که مایه امنیت است و از سقوط او جلوگیری می کند.[77]

 

مفسر دیگری این رابطه شباهت را این گونه به تصویر می کشد:

 

کسی که از مسیر بسیار خطرناک و پرتگاه هولناکی عبور کند، همواره هراس دارد از آن پرتگاه که انتهای آن ناپیداست سقوط کند، ولی با گرفتن طنابی که دو طرف آن در جایی محکم و استوار است، با اطمینان خاطر از آنجا عبور می کند و خود را به مقصد می رساند. مسیر و طریق سعادتی که خداوند در این آیه پیشنهاد می کند شبیه همان مسیر خطرناکی است که تمسک به کتاب خدا (و اسلام) باعث نجات می شود.[78]

 

دو: خداوند نحوه تمسک و چنگ زدن به این ریسمان محکم را با واژه «اعتصام» که از ریشه «عصمت» است بیان کرده است؛ با اینکه می شد آن را با کلمه « تمسّکوا» و یا عبارتهای دیگر اظهار نماید. چنین تعبیر لطیف و زیبایی این نکته را به ما می فهماند که اگر مسلمانان با وحدت و همدلی تمام و عاری از هرگونه اختلاف و غرضهای سوء، به حبل الله چنگ بزنند، باید بدانند که از آفتها و لغزشها در امان مانده و بیمه شده اند. به قول سیدقطب، اعتصام به این نعمت است که خداوند بر مسلمانان صدر اول منت نهاده است. لذا صرف تجمع به هر شکلی مطلوب نیست، بلکه باید بر اساس عصمت باشد.[79]

 

سه: جمله «واعتصموا» (متمسک شوید)، از یک طرف در قالب «فرمان» و دستور بیان شده و از سوی دیگر به صورت «خطاب جمعی» به ملت مسلمان است. از طرف دیگر، همان فرمان عمومی را با کلمه «جمیعاً» تأکید کرده است تا بفهماند که اولاً این تمسک باید دسته جمعی و از سوی همه مسلمانان صورت گیرد؛ ثانیاً چون در آیه شریفه هیچ قید زمان و مکانی لحاظ نشده، این تمسک وقتی در حالات اجتماعی و سیاسی مسلمانان تأثیر مثبت می گذارد که در طول تاریخ و در همه شرایط انجام گیرد.[80]

 

جالب اینکه شأن نزول آیه شریفه که دو قبیله «اوس» و «خزرج» اند، این خصوصیت را داشته اند که به طور دسته جمعی به «حبل الله» متمسک شده اند و از این قضیه زمانی نگذشت که آثار سعادت و حلاوت نعمتهای الهی در زندگی برای آنان پدیدار گشت.[81] شیخ طوسی آیه را به تمسک دست جمعی معنا می کند. [82]

 

شاید همین نکته در آیه باعث شده که عده ای از مفسران بر اساس روایاتی«حبل الله» را به «جماعت» تفسیر کرده اند[83] و گویا خواسته اند بگویند: جماعت خود ریسمان محکم الهی است و کسانی که همدست و همسو باشند، نجات یافته اند.

 

زمخشری، مفسر اهل سنت، نیز آیه را این گونه معنا می کند: «دسته جمعی به خدا استعانت کنید و خود را به او استوار نمایید و اختلاف و تفرقه نکنید.»[84]

 

چهار: نکته جالب تر اینکه در آیه شریفه اتحاد و همبستگی یا رفع اختلافات و درگیری میان پیروان اسلام یا تمسک به حبل الله تعبیر به «نعمت» شده است.

 

پنج: هرچند شأن نزول آیه دو قبیله اوس و خزرج است،[85] ولی خطاب آیه شریفه به عموم مسلمانان است (واعتصموا.. جمیعاً). طبیعی است که خوان این نعمت الهی همچنان گسترده است و کافی است مسلمانان از خود این شایستگی و کفایت را به نمایش بگذارند و از این نعمت بزرگ بهره مند گردند. این نکته که واژه «نعمت» دو بار در آیه ذکر شده، خود دلیل اهمیت فراوان آن است.

 

مفسر گرانقدر المیزان، جمله «واذکروا نعمت الله علیکم...» را بر اساس عادت و رسم قرآن کریم، علت و سبب دعوت به اعتصام به حبل الله می داند. خداوند می خواهد پیروان قرآن را به حقیقت دین و سعادتی که دین برای انسان در نظر دارد، آشنا کند و از تقلید و پیروی کورکورانه باز دارد،[86] می خواهد بفرماید: اگر شما را به اعتصام و عدم تفرقه می خوانیم بی دلیل نیست. دلیل اینکه شما را بدان دعوت کرده ایم همین است که خود به چشم خویش ثمرات اتحاد و اجتماع و تلخی عداوت و حلاوت محبت و الفت و برادری را چشیدید (داستان اوس و خزرج) و در اثر تفرقه به لبه پرتگاه آتش رفتید و در اثر اتحاد و الفت از آتش نجات یافتید. بدانید که این تمسک به حبل الله و اتحاد شما نعمتی از ناحیه ماست و متوجه شوید که تمامی دستورهایی که به شما می دهیم، به نفع شماست و سعادت و رستگاری شما را تأمین می کند.[87]

 

شش: در پایان آیه شریفه، خداوند پیامد دردناک عدم اتحاد و همدلی مسلمانان را عرضه می دارد (بعد منفی) و خاطر نشان می سازد که از آنچه برگذشتگانتان یعنی اوس و خزرج، رفته است، عبرت بگیرید؛ آنان بر اثر اختلاف شدید مشرف به هلاکت بودند، ولی در سایه لطف خدا و ظهور اسلام نجات یافتند (...وکنتم علی شفا حفرة من النار فانقذکم منها).

 

«شفا حفرة» به معنای لبه پرتگاه است که هر کسی قدم بر آن بگذارد، مشرف به سقوط در آن خواهد بود.[88] جمله «من النار» را برخی به آتش آخرت تفسیر کرده اند،[89] ولی مرحوم علامه طباطبایی(ره) آن را به پرهیز از جنگها و نزاعها تفسیر می کند.[90]

 

4ـ4. پیامد اختلاف

 

یکی دیگر از آیات قرآن که از طریق بیان پیامد اختلاف، بر انسجام و همسویی مسلمانان تأکید می ورزد، آیه 15سوره آل عمران است؛ آیه ای که داستان دردناک شکست مسلمانان را در نبرد «احد» که بر اثر اختلاف میان جمعی از جهادگران ایجاد شد، به عنوان درس عبرت آمیز یادآوری می کند. این اختلاف نه تنها شکست جمعی دیگر را در پی داشت، بلکه تخلف و سرپیچی از فرمان مؤکد فرمانده سپاه، یعنی رسول خدا(ص) را نیز به ارمغان آورد و بهترین مردان خدا مانند «حمزه سیدالشهداء» را از مسلمانان گرفت و برای نخستین بار مسلمانان را به سوگ عمومی نشاند. این اختلاف به ظاهر جزئی، آن چنان تأثیر منفی بر سپاه اسلام گذاشت که حتی خبر به شهادت رسیدن پیامبر خدا(ص)، سراسر میدان جنگ را پُر کرد و بسیاری از رزمندگان، مأیوسانه رزمگاه را ترک گفتند و رسول خدا را تنها گذاشتند، و اگر آن عده ایثارگر و جان برکف، محافظت جان او را بر جان خویش ترجیح نمی دادند، معلوم نبود بر سر پیامبر خدا و مسلمانان چه می آمد!

 

آیه شریفه می فرماید: «خداوند وعده خود را به شما (درباره پیروزی بر دشمن در احد) تحقق بخشید؛ و در هنگامی (که در آغاز جنگ) دشمنان را به فرمان او به قتل رساندید (و این پیروزی ادامه داشت) تا اینکه سست شدید (و بر سر رهاکردن سنگرها) در کار خود به نزاع پرداختید، و بعد از آنکه آنچه را دوست می داشتید (از غلبه بر دشمن) به شما نشان داد، نافرمانی کردید؛ بعضی از شما خواهان دنیا بودند، و برخی خواهان آخرت... .»[91]

 

همه ارباب تفسیر اتفاق نظر دارند که این آیه و آیات چندی بعد از آن، درباره جنگ احد فرستاده شده است، منتها برخی در توضیح آن گفته اند: وقتی رسول خدا(ص) بعد ازجنگ به «مدینه» بازگشت، یکی از اصحاب گفت: چرا ما شکست خوردیم، در حالی که خدا به ما وعده نصرت و ظفر داده بود؟ آن گاه این آیه نازل شد.[92]

 

در نبرد احد، پیامبر اسلام(ص) بر اساس موقعیت منطقه جنگی، تدابیر بسیار اساسی سنجیده بود، از جمله پنجاه نفر تیرانداز به فرماندهی عبدالله بن جبیر مأموریت داد که در تنگه پشت جبهه نگهبانی دهند و تأکید کرد که: «بر سنگرهایتان ثابت قدم بمانید و آن را به هیچ وجه ترک نکنید و حتی اگر دیدید ما در میدان نبرد دشمن را شکست می دهیم و بر آنها غالب آمدیم، باز هم شما تنگه را محافظت کنید.»[93]

 

اما هنگامی که طلحة بن عثمان، پرچمدار سپاه شرک، به دست توانای علی بن ابی طالب(ع) به شدت مجروح شد و پای خود را از دست داد و در پی آن صدای تکبیر رسول خدا(ص) بلند شد، دشمن از دیدن ضربت علی(ع) بر پرچمدار خود پا به فرار گذاشت و عده ای از دلاوران چون زبیربن عوام، مقداد و... آنان را تعقیب نمودند.

 

تک تیراندازان تنگه وقتی این صحنه را مشاهده کردند، دچار نزاع و اختلاف گشتند. عده ای با فرمانده خود درباره ماندن در سنگر مخالفت کردند و خود را برای جمع آوری غنائم به میدان جنگ رساندند. خالدبن ولید که در کمین بود و انتظار چنین لحظه ای را می کشید، به سرعت افراد تحت فرماندهی خود را وارد تنگه کرد. آنان ده نفر باقی مانده نگهبانان دره را به شهادت رساندند و از پشت بر سپاه اسلام حمله کردند. مشرکان که در حال پراکنده شدن بودند، با این حادثه جدید، بار دیگر به خود سر و سامان دادند و دردآورترین زخم را بر سپاه اسلام وارد آوردند؛ هفتاد مرد جنگی شهید و بقیه جز اندکی که جان رسول الله(ص) را محافظت می کردند، متواری شدند.[94]

 

سرانجام آنچه از این آیه شریفه استفاده می شود، دو نکته اساسی است:

 

اول: اختلاف و نزاع میان تیراندازان، که قرآن از آن به «تنازع» یاد می کند، به طور جدی صورت گرفت. تنازع به معنای اختلاف از مادّه «نزاع» و به معنای نوعی کندن است. اختلاف را از این جهت تنازع گویند که در حقیقت طرفین نزاع، هرکدام می خواهد دیگری را از آنچه دارد برکند،[95] یا اینکه هر یک از دو طرف نزاع، میل پیدا می کند به غیر چیزی که دیگری به آن متمایل است.[96] این اختلاف هم به خاطر یک امر کلی و نامفهوم نیست که طرفین در تفسیر و تبیین آن دچار آرای متفاوت شده باشند، بلکه آنان برای به چنگ آوردن مال بی ارزش دنیا (منکم من یرید الدّنیا) فرمان رسول خدا و فرمانده خود را نادیده گرفتند.

 

دوم: آیه شریفه پیامد این اختلاف را «سستی و ضعف» می داند و می فرماید: در اثر اختلاف «فشل» شدید. فشل به معنای ضعف توأم با اضطراب است،[97] گرچه برخی آن را به معنای ترس و جبن گرفته اند[98] که این معنا با وضعیت تیراندازان سازگاری ندارد.[99] بعضی دیگر گفته اند: «یعنی در تصمیم و عمل دچار ضعف شدید و نتوانستید نفستان را از به دست آوردن غنیمت بازدارید.»[100]

 

خداوند در بیان پیامد اختلاف نمی گوید: سرانجام این شکاف، کشته شدن عده زیادی و شکست شما بود، بلکه می فرماید: پیامد آن ضعف و سستی شما بود که به مراتب دردناک تر از شکست و از دست دادن دلاورانتان است.

 

سیدقطب، بعد از توضیح اختلاف میان تیراندازان دره احد، می گوید:

 

قلبها متشتت و پراکنده شدند، دیگر صف واحد نداشتند، هدف واحد از بین رفت، طمع دنیا خواهی نور اخلاص را ربود، معرکه عقیده از اخلاص خالی شد... .[101]

 

در نتیجه آنچه در این حادثه بر مسلمانان رفته است، برای همه مسلمانان سرمشق و درس عبرت است و هشداری است که اگر با وحدت و همدلی و آشتی زندگی نکنند، تردیدی نداشته باشند که دشمن همواره در کمین است و برای هر جمعی و هر تفکری، دامهای رنگارنگ بر اساس سلیقه ها و گرایشها و طیفها و... گسترانیده است.

 

آیات دیگری نیز بر اهمیت و ضرورت اتحاد و انسجام مسلمانان تأکید می کند. آیات 46و60 سوره انفال، 59 سوره نساء، 9 سوره حجرات، 13 سوره شوری، 153 سوره انعام و56 سوره توبه از آن جمله اند.

 

نتیجه گیری

 

منظور از وحدت مسلمانان این است که همه مسلمانان با وجود دیدگاهها وسلیقه های متفاوت، در برابر دشمنان مشترک یکدست و هماهنگ و منسجم عمل کنند. وحدت به معنای کنار گذاشتن مذاهب و آرای آن و ایجاد مذهب جدید نیست. از دیدگاه قرآن، ضرورت و اهمیت اتحاد، از اساسی ترین مسائل اجتماعی و دینی مسلمانان است. هدف واحد در سایه پرستش خدایی واحد، هشدار قرآن به پیامد اختلاف، چنگ زدن به ریسمان الهی و...، از بارزترین موارد تأکید قرآن بر وحدت است. اختلاف، ضعف و ناتوانی در برابر دشمنان و از دست دادن ابهت و عظمت و... را در پی دارد و سرانجامی دردناک و در نتیجه تسلط دشمنان را به ارمغان می آورد!

 

پی نوشتها:

 

1. اشاره به تهاجم صهیونیستها به لبنان و کشتار«قانا» در سال گذشته و عملیات تروریستی وکشته و مجروح شدن دهها نفر درعراق و فلسطین.

 

2. اشاره به سه بار«وتو»کردن قطعنامه سازمان ملل در خصوص محکوم کردن صهیونیستها توسط آمریکا در مورد کشتار انسانهای بی گناه در لبنان (تابستان 85).

 

3. محمدفرید وجدی، دائرة المعارف القرن العشرین، ج10، ص645.

 

4. راغب اصفهانی، مفردات، ص757 (با تصرف و تلخیص).

 

5. علی اکبر دهخدا، لغت نامه، ج48، ص132.

 

6. سعیدالخوری، اقرب الموارد فی فصح العربیة و النوادر، ج2، ص1432؛ محمدفرید وجدی، دائرة المعارف، ج10، ص645.

 

7. لغت نامه دهخدا، ج48، ص132.

 

8. همان.

 

9. آل عمران: 67.

 

10. بقره: 132، 133؛ آل عمران: 84، 102.

 

11. بقره: 136ـ 137.

 

12. آل عمران: 64؛ عنکبوت: 46.

 

13. یونس:90.

 

14. نحل: 89.

 

15. انعام: 163؛ یونس: 72.

 

16. حجرات: 14.

 

17. قلم: 35.

 

18. آل عمران: 28؛ نساء: 144،141، 39؛ مائده:54.

 

19. بقره: 108؛ آل عمران: 167ـ177 مائده: 5؛ توبه: 23؛ غافر: 10؛ نحل: 106؛ آل عمران: 86 ـ90؛ سجده:29.

 

20. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، کتاب وحدت (مجموعه مقالات)، ص205 (محمد واعظ زاده خراسانی).

 

21. وکذلک جعلْناکم امّةً وسطا لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول و علیکم شهیداً: بقره: 143؛ ولکل امّة رسولْ فاذا جاء رسولهم قضی بینهم بالقسط: یونس: 47؛ ولقد بعثنا فی کلّ أمّة رّسولا أن اعبدوا اللّه واجتنبوا الطّاغوت: نحل: 36؛ کان الناس امّة واحدة فبعث الله النبیین مبشرّین و منذرین...: بقره: 213؛ وما کان النّاس إلاّ أمّة واحدة فاختلفوا...: یونس: 19؛ انّ هذه امتکم امّة واحدة و انا ربّکم فاعبدون: انبیاء: 92؛ مؤمنون: 52.

 

22. اکبر هاشمی رفسنجانی و همکاران، تفسیر راهنما، ج2، ص59.

 

23. سیدمحمدحسین طباطبایی، ترجمه تفسیر المیزان، ج2، ص185.

 

24. مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج1، ص47 .

 

25. کتاب وحدت (مجموعه مقالات)، ص206.

 

26. همان، ص204 (واعظ زاده خراسانی) .

 

27. همان، ص384.

 

28. واعتصموا بحبل اللّه جمیعا و لاتفرّقوا واذکروا نعمت اللّه علیکم إذ کنتم أعداء فألّف بین قلوبکم.

 

29. وأعدّوا لهم مّا استطعتم مّن قوّة ومن رّباط الخیل ترهبون به عدوّ اللّه وعدوّکم ...: «اعداد» به معنای تهیه کردن چیزی است تا انسان با آن به هدف دیگری که دارد برسد؛ «قوّة» به معنای هر چیزی است که یا وجودش کار معیّنی ازکارها ممکن می گردد، و در جنگ به معنای هر چیزی است که جنگ و دفاع یا آن امکان پذیر باشد؛ «رباط» مبالغه در ربط و«ربط» همان عقد و گیره است، با این تفاوت که ربط سست تر از عقد و عقد محکم تر از ربط است؛ «ارهاب» در اصل به معنای کندن نفس از ترس است که همان معنای ترساندن را می رساند؛ تفسیر المیزان، ج9، ص150ـ151؛ الشیخ ابی علی الفضل بن الحسن البطرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، ج1ـ2، ص852.

 

30. اطیعوا الله واطیعوا الرسول ولاتنازعوا فتفشلوا وتذهب ریحکم... . منظور از اطاعت، دستورهایی است که از ناحیه خدا و رسولش راجع به امر جهاد از حریم دین و کیان اسلام صادر می شود.

 

31. محمّد رسول الله والذین معه اشدّاوعلی الکفّار رحماء بینهم: فتح: 29.

 

32. مجمع البیان، ج 1ـ2، ص447.

 

33. همان، ص471.

 

34. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص249؛ دکتر طه جابر، ادب الاختلاف فی الاسلام، ص21ـ22.

 

35. المیزان، ج11، ص80.

 

36. همان، ج18، ص178: فاختلف الاحزاب من بینهم فویل للذین ظلموا من عذاب یوم عظیم .

 

37. کان الناس امّة واحدة فبعث الله النبیین مبشّرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحقّ لیحکم بین الناس فیما الختلفوا فیه، وما اختلف فیه... .

 

38. تفسیرالمیزان، ج2، ص182 (خلاصه).

 

39. همان، ج2، ص 176ـ175، 186(با تصرف و تلخیص).

 

40. محمدرشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم (معروف به المنار)، ج2، ص282.

 

41. و من آیاته خلق السموات و الارض و اختلاف السنتکم و الوانکم انّ فی ذلک لآیات: روم: 22.

 

42. المیزان، ج2، ص177؛ المنار، ج2، ص282 (با تصرف).

 

43. بقره:213: فبعث الله النبییّن مبشّرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحقّ لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه.

 

44. المیزان، ج2، ص18 و ج10، ص41.

 

45. همان، ج11، ص81؛ ج18، ص41ـ42؛ ج10، ص41ـ42؛ ج2، ص182.

 

46. بقره: 213: ... و ما اختلف فیه الاّ الذین اوتوه من بعد ما جائتهم البیّنات و بغیا بینهم ... .

 

47. شرع لکم من الدّین ما وصّی به نوحا و الذی اوحینا الیک و ما وصّینا به ابراهیم و موسی و عیسی ان اقیموا الدین و لاتفّرقوا فیه... و ما تفّرقوا الاّ من بعد ما جائتهم العلم بینهم... .

 

48. المیزان، ج2، ص82.

 

49. ابی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج2ـ2، ص554.

 

50. ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، ج2، ص94ـ95.

 

51. تفسیر المنار، ج4، ص22؛ مجمع البیان، ج 1ـ2، ص805.

 

52. همان، تفسیر نمونه، ج1، ص42؛ محمدبن جریرالطبری، جامع البیان، ج4، ص42.

 

53. طه جابر، ادب الاختلاف فی الاسلام، ص33.

 

54. عبدالحمیدبن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص159.

 

55. ایشان از اختلاف در فرمان رسول خدا نام نمی برد.

 

56. آل عمران: 144؛ زمر:30.

 

57. طه جابر، ادب الاختلاف فی الاسلام، ص 50؛ ملل و نحل، ج1، ص22ـ29: فانّ سیّدنا عمربن الخطاب اصرّ علی انّ رسول الله لم یمت... فسقط السّیف من یدعمر، و خرّ فی الارض... .

 

58. همان؛ ابی عیسی محمدبن عیسی بن سورة، الجامع الصحیح (سنن ترمذی) ج3، ص338، حدیث شماره 1018.

 

59. همان.

 

60. همان، ص 75.

 

61. الشیخ محمد آل عبدالجبار، الشهب الثواقب فی رجم الشیاطین، ص39 به نقل از مقالات الاسلامیین.

 

62. ابی الفتح محمدبن عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ج1، ص22ـ29.

 

63. مؤسسة آل البیت، مجلة تراثنا، ج16، ص96، به نقل از مقالات و الفرق، ص2؛ تاریخ مذاهب الاسلامیة لابی زهرة، ص20 و 25 و 88؛ الشیخ ابی جعفر محمدبن جریربن رستم الطبری (الشیعی)، دلایل الامامة، ص16.

 

64. محمدرشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم (المنار)، ج3، ص10.

 

65. ذاریات:56: وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون.

 

66. السیدمحمدباقر الحکیم، الوحدة الاسلامیة...، ص29 (خلاصه مضمون).

 

67. السیّدعلاء الدین المدرس، الامّة الوسط (فی نظرة فی تاریخ الخروج السیاسی فیصدرالاسلام)، ص95.

 

68. انبیاء: 92 و مؤمنون:52: انّ هذه امّتکم امتکم امتة واحدة و انا ربّکم فاتقون: فاعبدون.

 

69. سیدمحمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ج14، ص45؛ ابی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان، ج8ـ 7، ص99.

 

70. همان، ج14، ص155.

 

71. و لاتکنوا کالذین تفرّقوا و اختلفوا من بعد ما جاء هم البینات و اولئک لهم عذاب عظیم .

 

72. تفسیر مجمع البیان، ج1ـ2، ص 807 ـ 808.

 

73. تفسیر المیزان، ج3: 579 .

 

74. واعتصموا بحبل اللّه جمیعا ولا تفرّقوا واذکروا نعمت اللّه علیکم إذ کنتم أعداء فألّف بین قلوبکم فأصبحتم بنعمته إخوانا.

 

75. تفسیر مجمع البیان، ج1ـ2، ص803؛ الامام محمدبن علی بن محمد الشوکانی، فتح القدیر، ج2، ص474.

 

76. همان.

 

77. محمدرشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم (المنار)، ج4، ص20.

 

78. الشیخ اسماعیل حقّی البروسی، تفسیر روح البیان، ج 2، ص 89؛ الامام فخرالدین محمدبن عمربن الحسین الرازی، التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب، ج4، ص151.

 

79. سید قطب، فی ضلال القرآن، ج2، ص25 (با تصرف و تلخیص).

 

80. کتاب وحدت (مجموعه مقالات)، ص54: مقاله «وحدت در قرآن» از دکتر علوی مقدم (خلاصه).

 

81. المیزان، ج3، ص576.

 

82. تفسیر البیان فی تفسیر القرآن، ج2، ص549.

 

83. جلال الدین عبدالرحمن السیوطی، الدّر المنشور، ج2، ص107؛ محمدبن یوسف معروف به ابی حیان الاندسی، البحر المحیط، ج3، ص 286؛ محمدبن جریر الطبری، تفسیر طبری، ج4، ص39.

 

84. محمود عمر زمخشری، الکشّاف عن حقائق الّنزیل وعیون الاویل فی وجوه التأویل، ج1، ص450ـ451.

 

85. مجمع البیان، ج1ـ2، ص 805؛ جلال الدین سیوطی، الدّر المنشور، ج2، ص10؛ تفسیر نمونه، ج 3، ص 38؛ اسماعیل بن کثیرالدمشقی، تفسیر ابن کثیر، ج2، ص 85؛ ابوالفتوح رازی، تفسیر روح الجنان و روح الجنان، ج3، ص126.

 

86. تفسیر المیزان، ج3، صص572ـ575 .

 

87. همان.

 

88. همان، ص 575.

 

89. جلال الدّین سیوطی، الدّر المنشور، ج2، ص109.

 

90. تفسیر المیزان،ج3، ص575.

 

91. ولقد صدقکم اللّه وعده إذ تحسّونهم بإذنه حتّی إذا فشلتم وتنازعتم فی الأمر وعصیتم مّن بعد ما أراکم مّا تحبّون منکم مّن یرید الدّنیا ومنکم مّن یرید الآخرة... .

 

92. محمدرشید رضا، تفسیر المنار، ج4، ص181.

 

93. همان، ص182؛ تفسیر طبری، ج4، ص151: رسول خدا(ص) به تیراندازان فرمود: «اثبتوا مکانکم و لاتبرحوا و ان رأیتمونا قدهزمنا هم فانّا لن نزال غایبین ما ثبّتم مکانکم.»

 

94. همان، ص151؛ تفسیر المنار، ج4، ص182؛ المیزان، ج4، ص66 .

 

95. المیزان، ج9، ص122.

 

96. تفسیر المنار، ج10، ص25.

 

97. تفسیر المیزان، ج10، ص25.

 

98. تفسیر مجمع البیان، ج 1ـ2، ص858.

 

99. تفسیر المیزان، ج4، ص66.

 

100. تفسیر المنار، ج4، ص182.

 

101. فی ظلال القرآن، ج2، (جزء4)، ص107

سرویس : مقاله
تاریخ : ۱۳۹۵/۴/۲۴ - ۰۸:۳۶
کد خبر: ۴۲۲۴۵۳
 
ارسال به شبکه های اجتماعی
ارسال نظر
نام :
ایمیل:(اختیاری)
متن نظر:
لطفا مقدار عبارت
را در باکس روبرو وارد کنید:
ارسال
نظرات
انتشار یافته: 0
در انتظار بررسی: 0
غیر قابل انتشار: 0

آخرین اخبار

۱۳۹۷/۹/۲۵ - ۰۶:۳۰
پیام تسلیت سرطایفه شاهوزهی درخصوص رحلت سردارقدرت الله منصوری
حاج محمدرضاشاهوزهی سرطایفه شاهوزهی طی پیامی رحلت سرداراسلام قدرت الله منصوری رابه مقام معظم رهبری وخانواده محترم ایشان تسلیت گفت.
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۵۵
هیات پاکستانی اجلاس مرزی قول پیگیری آزادی 7 مرزبان ایرانی را داد
معاون امنیتی انتظامی استاندار سیستان و بلوچستان گفت: آزادسازی هفت نفر از مرزبانان ربوده شده ایرانی از مهمترین موضوعات مطرح شده در بیست و دومین اجلاس مشترک مرزی ایران و پاکستان بود که هیات پاکستانی قول...
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۴۷
حمله تروریستی چابهار با هدف جلوگیری از توسعه منطقه انجام شد/ پاکستان در راستای آزاد سازی مرزبانان ایرانی اقدام کند
ائمه جماعت سیستان وبلوچستان گفتند: حمله تروریستی چابهار با هدف ایجاد نا امنی و جلوگیری از رشد اقتصادی این بندر از سوی دشمن انجام شد.
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۴۳
سپاه آمادگی کمک به دولت در تمامی عرصه ها را دارد/همکاری بیش از 10 هزار نیروی بسیجی شیعه و سنی در برقراری امنیت
معاون هماهنگ ‌کننده نیروی زمینی سپاه گفت: در حوزه امنیت بیش از 10 هزار شغل برای مردم در سیستان وبلوچستان به وجود آمده به گونه ای که علاوه بر امنیت، اشتغال هم ایجاد شد.
۱۳۹۷/۹/۲۱ - ۰۵:۲۵
252 پروژه محرومیت زدایی هدیه مقام معظم رهبری به مردم زاهدان/ از اهدای 426 سری جهیزیه تا کمک به بیماران صعب العلاج
قطار افتتاح 2121 پروژه محرومیت زدایی هدیه مقام معظم رهبری به مردم جنوب شرق کشور صبح امروز با بهره برداری از 252 پروژه به زاهدان رسید.
۱۳۹۷/۹/۲۰ - ۰۷:۱۱
دفاع مقدس تمام‌نشدنی است/ دشمن در تهاجم به معنویات شکست خواهد خورد
رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دست‌اندرکاران کنگره‌ی شهدای استان خراسان جنوبی تأکید کردند که دفاع مقدس تمام‌شدنی نیست و یک حقیقت در حال پیشرفت است.
۱۳۹۷/۹/۲۰ - ۰۷:۰۵
سپاه در محرومیت زدایی با جدیت عمل کرد/بازارچه های مرزی گامی در جهت اشتغالزایی و معیشت افراد
امام جمعه موقت اهل سنت شهر جالق گفت: با ورود نیروی زمینی سپاه در مناطق محروم شاهد انقلابی جدید در جهت رفاه و معیشت مردم هستیم.
۱۳۹۷/۹/۱۸ - ۰۸:۵۹
نمایشگاه دانش و پژوهش اقشار بسیج افتتاح شد/ رونمایی از 4 دستاورد علمی
جدیدترین دستاوردهای اقشار بسیج در نمایشگاه علمی و پژوهشی بسیجیان به نمایش درآمد.
۱۳۹۷/۹/۱۷ - ۰۹:۲۷
سخنرانی حاج محمدرضاشاهوزهی سرطایفه شاهوزهی درنمازجمعه
سخنرانی حاج محمدرضاشاهوزهی سرطایفه شاهوزهی درنمازجمعه مسجد نورالعین جام جم درخصوص حادثه تروریستی چابهار
۱۳۹۷/۹/۱۵ - ۰۹:۳۵
بیانیه سرطایفه شاهوزهی درخصوص حادثه تروریستی مقابل پاسگاه انتظامی چابهار
حاج محمدرضاشاهوزهی سرطایفه شاهوزهی جنایت انتحاری تروریستهای تکفیری درشهرچابهار راطی بیانیه ای محکوم نمود.

پربننده ترین ها

پر بحث ترینها

۱۳۹۷/۹/۲۵ - ۰۶:۳۰
پیام تسلیت سرطایفه شاهوزهی درخصوص رحلت سردارقدرت الله منصوری
حاج محمدرضاشاهوزهی سرطایفه شاهوزهی طی پیامی رحلت سرداراسلام قدرت الله منصوری رابه مقام معظم رهبری وخانواده محترم ایشان تسلیت گفت.
۱۳۹۷/۹/۲۰ - ۰۷:۱۱
دفاع مقدس تمام‌نشدنی است/ دشمن در تهاجم به معنویات شکست خواهد خورد
رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دست‌اندرکاران کنگره‌ی شهدای استان خراسان جنوبی تأکید کردند که دفاع مقدس تمام‌شدنی نیست و یک حقیقت در حال پیشرفت است.
۱۳۹۷/۹/۲۰ - ۰۷:۰۵
سپاه در محرومیت زدایی با جدیت عمل کرد/بازارچه های مرزی گامی در جهت اشتغالزایی و معیشت افراد
امام جمعه موقت اهل سنت شهر جالق گفت: با ورود نیروی زمینی سپاه در مناطق محروم شاهد انقلابی جدید در جهت رفاه و معیشت مردم هستیم.
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۵۵
هیات پاکستانی اجلاس مرزی قول پیگیری آزادی 7 مرزبان ایرانی را داد
معاون امنیتی انتظامی استاندار سیستان و بلوچستان گفت: آزادسازی هفت نفر از مرزبانان ربوده شده ایرانی از مهمترین موضوعات مطرح شده در بیست و دومین اجلاس مشترک مرزی ایران و پاکستان بود که هیات پاکستانی قول...
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۴۷
حمله تروریستی چابهار با هدف جلوگیری از توسعه منطقه انجام شد/ پاکستان در راستای آزاد سازی مرزبانان ایرانی اقدام کند
ائمه جماعت سیستان وبلوچستان گفتند: حمله تروریستی چابهار با هدف ایجاد نا امنی و جلوگیری از رشد اقتصادی این بندر از سوی دشمن انجام شد.
۱۳۹۷/۹/۲۱ - ۰۵:۲۵
252 پروژه محرومیت زدایی هدیه مقام معظم رهبری به مردم زاهدان/ از اهدای 426 سری جهیزیه تا کمک به بیماران صعب العلاج
قطار افتتاح 2121 پروژه محرومیت زدایی هدیه مقام معظم رهبری به مردم جنوب شرق کشور صبح امروز با بهره برداری از 252 پروژه به زاهدان رسید.
۱۳۹۷/۹/۲۳ - ۱۸:۴۳
سپاه آمادگی کمک به دولت در تمامی عرصه ها را دارد/همکاری بیش از 10 هزار نیروی بسیجی شیعه و سنی در برقراری امنیت
معاون هماهنگ ‌کننده نیروی زمینی سپاه گفت: در حوزه امنیت بیش از 10 هزار شغل برای مردم در سیستان وبلوچستان به وجود آمده به گونه ای که علاوه بر امنیت، اشتغال هم ایجاد شد.